DWOREK

DWÓR I BUDYNKI GOSPODARCZE

Równolegle z pierwszą fazą prac na zamku, obok parku powstał zespół dworski złożony z zabytkowych, drewnianych budynków przeniesionych z pobliskich terenów Lubelszczyzny. W barokowym dworze z XVIII wieku mieści się ekspozycja wnętrz domu szlacheckiego i pokoje gościnne, w XIX wiecznym spichlerzu ekspozycja etnograficzna zaś w stodole wystawa zabytkowych pojazdów zaprzęgowych.

DWÓR Z MONIAKÓW

Jeszcze do niedawna Janowiec nad Wisłą znany był z ruin jednego z większych zamków w Polsce, wybudowanego przez Firlejów na początku XVI wieku. Dziś nie tylko monumentalne ruiny przyciągają zwiedzających, równie interesujący jest stary dwór, przeniesiony do Janowca z Moniaków. Dwór polski to więcej niż architektura, to znacząca cząstka naszej kultury, by nie powiedzieć - naszej duchowości. Nie przypadkiem pisząc o dworach profesor Tadeusz Jaroszewski zacytował wiersz Bronisławy Ostrowskiej "Biała godzina":
"Zapaliły się okna we dworze, w ganku z winogradem, świerszcze strzygą tak mocno, mój Boże, Gwiazdy świecą na niebie takiem bladem". 

Dwór wybudowany został w latach 1760-1770 we wsi Moniaki, niedaleko Urzędowa na Lubelszczyźnie w czasach, gdy właścicielami tej wsi byli Jakub Wierzbicki, chorąży żytomierski i jego syn Jacek, cześnik urzędowski; reprezentanci typowej sarmackiej szlachty.

Na tę miarę skrojony był ich dwór. Drewniany, z wielkim mansardowym dachem pobitym gontem wyróżniał się regularnym ukształtowaniem wnętrza, charakterystycznym dla dworów z drugiej połowy XVIII wieku. Siedmioosiowy, dwutraktowy z sienią biegnącą przez całą szerokość budynku. Po obu stronach sieni pokoje w jednakowym, symetrycznym układzie. W sumie liczył 9 pomieszczeń na parterze i jedno na pięterku nad gankiem.
Późniejsze dzieje dworu nie są zbyt dobrze znane, wiadomo jednak, że dwór został zlicytowany w 1858 r., a nowym jego właścicielem został Ludwik Zembrzuski. W rękach tej rodziny dwór pozostawał aż do 1944 r.
W tym czasie był zapewne wielokrotnie remontowany, ale najwięcej zmian przyniosła gruntowna przebudowa ( być może połączona z przeniesieniem dworu w inne miejsce) dokonana w 1909 r. według projektu Kazimierza Skórewicza (1866-1950). Architekt, absolwent Instytutu Inżynierii Cywilnej w Petersburgu, był autorem projektów min. dworu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Sulejówku i gmachu Sejmu. Ale jego prawdziwą pasją była ochrona i konserwacja zabytków. Był współzałożycielem i jednym z bardziej czynnych działaczy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości (od 1906 r.).
Przebudowa dworu w Moniakach nastąpiła w czasie wielkiego powrotu idei dworu jako symbolu swojskości, rodzimości traktowanej jako przejaw stylu narodowego.
Ideę tę na ziemiach polskich rozpropagował konkurs na dwór Krasińskich w Opinogórze rozstrzygnięty w 1908r. Najbardziej charakterystyczny dla tego konkursu był powrót do tradycji dworu polskiego; w tym tez duchu przeprowadził Skórewicz przebudowę dworu w Moniakach. Nie zmienił bryły, jedynie dwukolumnowy portyk w wielkim porządku zastąpił gankiem. Dość istotne zmiany przyniosła natomiast kolejna przebudowa dworu dokonana w 1914 r. już po wybuchu I wojny światowej. Wówczas pojawiły się liczne lukarny w dachu, dwór został po prostu przystosowany do przyjęcia większej liczby gości na czas wojny.
Ostatnim administratorem dworu był Tadeusz Dąbrowski (mąż jednej z czterech córek Ludwika Zembrzuskiego i ojciec znakomitego archeologa profesora Krzysztofa Dąbrowskiego), który objął majątek i dwór w 1944 r. Po wojnie na mocy postanowień reformy rolnej majątek został przejęty przez państwo. W dworze znalazły się biura spółdzielni produkcyjnej z punktem skupu mleka, przez jakiś czas był tu posterunek milicji obywatelskiej. W rezultacie dwór został doprowadzony niemal do ruiny. Uratowało go przeniesienie do Janowca dzięki inicjatywie ówczesnego dyrektora Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, Jerzego Żurawskiego. Do potrzeb Muzeum dwór zaadaptował architekt Jerzy Kowarski - odbudowa, od przeniesienia poczynając, zamknęła się w latach 1977 - 1986.

Na poddaszu urządzono pokoje gościnne, natomiast parter zajęła wystawa wnętrz dworskich. Odtworzenie pierwotnego wyglądu pokojów dworu było oczywiście niemożliwe, podjęto jednak próbę przywrócenia ich atmosfery. Tę w dworach tworzyły pokolenia, po każdym z nich coś zostawało, nawarstwiały się, tworzyły zbiór zwykle nie jednorodny, ale dający wyobrażenie o żyjących tu ludziach, ich zwyczajach, upodobaniach i czasie, w którym żyli. Szczególnie cenną pamiątką jest komplet mebli (tzw. salonik) utrzymany w stylu Księstwa Warszawskiego; cenny, ponieważ jest jedyną pozostałością z wyposażenia dworu jeszcze sprzed II wojny światowej. Podobnie jest w przypadku obrazów, tu wyróżnia się "Święta Rodzina z żebrakiem" z końca XVII wieku pędzla nieznanego malarza włoskiego. W historię dworu wprowadza portret wspomnianego już Tadeusza Dąbrowskiego z 1942 r. autorstwa wybitnego malarza Antoniego Michalaka.

Układ ekspozycji oddaje przeznaczenie pokoi - jest Sień, Jadalnia, Salon, Pokój Pani Domu, Pokój Pana Domu (z licznymi przedmiotami np. strzelba, związanymi z polowaniami), Biblioteka. Nie pominięto bardziej intymnej strony życia mieszkańców dworu, obok pięknego i rzadkiego dość mebla tzw. pudrezy są naczynia do mycia się, a także niezbędny wówczas sprzęt, czyli nocnik (fajans z manufaktury w Kole).
Naturalność i bezpretensjonalność ekspozycji sprawia, że istotnie można się tu poczuć jak gość zaproszony do dworu i chodzący po jego pokojach, czekając na gospodarzy, którzy za chwilę się zjawią. Jest jeszcze ogród, niegdyś zamkowy dziś włączony w przestrzeń dworu i integralnie z nim związany.
Niewiele dziś pozostało dworów powstałych w XVIII wieku, ten w Janowcu, ocalony przed zupełnym zniszczeniem, wprowadza w tamten czas i przywołuje ducha sarmackiej jeszcze polskości.

Na podst. tekstu dr Waldemara Odorowskiego

tekst i zdjęcia udostępnione dzięki uprzejmości Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym www.muzeumnadwislanskie.pl

ATRAKCJE

Zamek

Kościół

Dworek